Portre

Mihail Yevgrafoviç Saltıkov-Şçedrin

“Onun adı tarihe  sadece en büyük yergici olarak değil, aynı zamanda, ezenlerin düşüncelerine karşı soluksuz ve amansız bir mücadele veren büyük bir yurttaş olarak da geçecektir. Şçedrin gerçekten de kendi zamanının kusursuz bir insanıydı, fakat Goethe’nin de çok yerinde söylediği gibi: Kişi kendi zamanı için yaşamışsa, o tüm zamanlar için yaşamıştır”[1].

 Fırat Sözeri 

 

Şçedrin soylu bir baba ve Moskovalı zengin bir tüccar bir aileden gelmiş bir annenin çocuğu olarak 1826 yılında, günümüzde Moskova’ya bağlı bir yerleşim birimi olan Spas-Ugol’da dünyaya gelmiştir. 10 Mayıs 1889’da Peterburg’da yaşamın yitirmiştir.

Yapıtlarında N. Şçedrin mahlasını kullanmasıyla birlikte, genel olarak Saltıkov Şçedrin adıyla bilinmektedir. İlk gençlik yıllarına kadar kaldığı aile çiftliğinde kölelerin ağır yaşam koşullarını yerinde gözlemleme şansına erişmiş olan Şçeddrin, bu gözlemlerinin de etkisiyle yaşamı boyunca kölelik karşıtı bir tutum içinde olmuştur. 1838’de genellikle soylu çocuklarının gittiği ve yüksek dereceli memurların yetiştirildiği Tsarskoe lisesine başlamıştır. Burada devrimci guruplarla ilişkilenmiştir. Okulu bitirdikten sonra memur olarak çalışmaya başlayan Şçedrin, bir yandan da gazetelerde yazılar yazmaya başlamıştır.

İlk edebi çalışmaları olan “Çelişkiler” (1847) ve “Karışık Mesele” (1848) toplumsal sorunları konu edinmiş Doğalcı Ekol’e uygun bir üslupla kaleme alınmıştır. Bu yazıları çarlık yönetimini huzursuz etmiş ve yazar Nisan 1848’de tutuklanmıştır. Tutukluluğunun ardından “Zararlı düşünceleri ve Batı Avrupa’yı sarsan, iktidarları deviren ve halkın huzurunu bozan düşünceleri yaymak” (Nikolay I’in Şçedrinin öyküleri hakkındaki ifadesi[2]) suçlamasıyla Vyatka’ya sürgüne gönderilmiştir. 1855’te Nikolay I’in ölümü ardından Peterburg’a dönebilen Şçedrin yeniden edebi çalışmalarına başlamıştır.

Sürgünden Peterbug’a dönen Saltıkov Şçedrin 1856 yılında kaleme aldığı “İçten Şiirler” adlı makalesinde sanata ilişkin görüşlerini belirterek sanatın toplumsal sorunlara çözüm arayan bir yaklaşım içinde olması gerektiğini belirtmiştir.  Ayrıca sürgün yaşantısındaki izlenimlerini Taşradan Çizgiler yapıtında ele almıştır[3].

1862 yılında kadar vali yardımcılığı da dâhil olmak üzere çeşitli kademelerde memurluk yapmıştır. Bu süreçte yazarlık faaliyetlerini sürdüren Şçedrin, 1860’tan itibaren Sovremennik’te yazmaya başlamıştır[4]. Şçedrin’in bu dönemde kaleme aldığı eserlerinde yer aldığı öykülerini daha sonra Büyüklere Masallar adlı eserinde bir araya getirmiştir. Saltıkov Şçedrin, örtülü bir dil kullandığı bu hikâyelerinde döneminin bütünsel bir eleştirisini yapmıştır. Bu eleştiriden toplumun üst katmanları kadar, uysal köleler de nasibini almışlardır.

Şçedrin’in birçok eserinde biçimsel olarak masalı tercih etmesinin temel sebebi Çarlığın katı sansürüne rağmen edebi faaliyetini sürdürme çabasının bir sonucu olarak değerlendirilebilir. Bu eserleri biçimsel olarak zaman ve mekan unsurlarından yoksun olmakla birlikte dönemin çürümüş kurum ve ilişkilerinin sert birer eleştirisi olarak önemli etkileri olmuştur. Şçedrin’in eserlerinde yoğun bir biçimde alegorik bir üslup kullandığı da bilinmektedir.

Şçedrin memuriyetten istifa ederek “Rus gerçeği” adıyla kendi dergisini yayınlamak istemişse de, yayın izni alamamıştır. 1862’de Çernışevski’nin tutuklanmasının ardından, Nekrasov’un daveti üzerine Sovremennik dergisinin yayın yönetmeni olaln yazar, “Sosyal Hayatımız” başlığı altında düzenli yazılar kaleme alır. Bu yazılarında Rus basını ve edebiyatı üzerine güncel eleştirelerini dile getirmiştir. Bu süreçte dayanışmasını sürdürmekle birlikte Sovremennik dergisindeki görevinden ayrılmıştır[5].

Memurluğa kısa süreli bir dönüş yapan Şçedrin, 1866’da Aleksandır II’nin şahsi emriyle memurluk görevinden ömür boyu men edilince, Nekrasovla birlikte Vatan Notları dergisinin yöneticiliğini yapmıştır. Nekresov’un 1878 de yaşama veda etmesinin ardından aynı derginin genel yayın yönetmenliğini üstlenmiştir. Derginin devrimci demokratik yayın çizgisine sahip olması ve bu düşüncedeki aydınların toplanma merkezlerinden biri haline gelmesinden rahatsız olan çarlık rejimi tarafından dergi 1884 yılında kapatılmıştır.  Şçedrin bu dönemde yoğun biçimde Fourior ve Saint- Simon’un ütopik görüşlerinin etkisine girmiş ve bu doğrultuda yazılar yazmıştır. Bu süreç Şçedrinin edebiyat faaliyetinin ikinci evresini oluşturmakta ve en verimli olduğu dönem olarak bilinmektedir[6].

saltykov

Saltıkov Şçedrin’in en önemli eseri olarak kabul edilen Golovlev Ailesi 1880 yılında yayımlanmıştır. Poşehon’da Eski Zamanlar adlı eseriyse benzer bir üsluba ve içeriğe sahip olmakla birlikte aynı başarıyı yakalayamamıştır. Bir şehrin Hikayesi adlı eseri de yazarın bilinen eserleri arasında anılmakta ve toplumsal yerginin önemli örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Alegorik bir eser olan Büyüklere Masallarda yazarın öne çıkan ve Türkçeye de çevrilmiş olan eserlerinden biridir. Bu eserinde de tıpkı Bir Şehrin Hikâyesinde olduğu gibi köylülerin ve toprak kölelerinin acınası yaşamına yönelik sert eleştirilerde bulunmuştur. Yazarın özellikle yaşamının son yıllarında kaleme aldığı edebi eserleri otobiyografik bir nitelik taşımaktadır[7].

Devrimci demokrat bir çizgisi olan Şçedrin sanatın toplum için yapılması gerektiğine inanmıştır. Şçedrin halkın yoksulluğunu ve ıstırabını eleştirirken sadece çarlık rejimini, büyük toprak sahiplerini ve burjuvaları eleştirmekle kalmamış, köylülerin uysal ve itaatkâr tutumunu da sert bir şekilde eleştiri konusu yapmıştır.

Dönemin yoğun baskısı altında eserlerinde Ezop diline başvurmak zorunda kalan yazar, aynı gerekçelerle alegorik anlatıyı da sıklıkla kullanmış ve bu konuda da başarılı örnekler sunmuştur. Büyüklere Masallar ve Bir Şehrin Hikayesi bu bağlamda ilk akla gelen eserleridir. Yazarın eserlerinde psikolojik analiz yöntemini de yoğun ve başarılı bir şekilde kullandığı bilinmektedir. Öyle ki Rus edebiyatında bu tarzı en etkili kullanan ilk kişi olduğu söylenebilir. Sert yergisini güçlü bir sanatsal biçimle birleştiren Şçedrin bu yanıyla nitelikli birçok eser, makale kaleme almıştır.

 

Eserlerinden Bazıları

 

Saltıkov Şçedrin’in Türkçeye çevrilen eserleri 

Bilge Kayabalığı 

Golovlev Ailesi

 

KAYNAKÇA

 

Sofya, K.  M. Y. Saltıkov (Nç Şçedrin,) 1889. http://az.lib.ru/k/kowalewskaja_s_w

Maşkin, S. ve Yakovlev, N.,  Literaturnoe Nasletsvo, Cilt 13-14 1934.

https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/18637

http://literatura5.narod.ru/saltykov_biogr.html

http://rvb.ru/saltykov-shchedrin/

https://www.fedordostoevsky.ru/around/Saltykov-Schedrin_M_E/

[1]K. Sofya, M. Y. Saltıkov (Nç Şçedrin) 1889. http://az.lib.ru/k/kowalewskaja_s_w/ (Şçedrin’in ölümü üzerine kaleme alınan bir makaledir).

 

 

 

Reklamlar